Sözlük · Kalite ve verimlilik
SPC nedir?
Statistical Process Control
SPC (İstatistiksel Proses Kontrolü), proses ölçümlerini kontrol grafikleri üzerinde izleyerek doğal değişkenliği özel nedenlerden ayıran ve sorunu hatalı ürün çıkmadan fark etmeyi sağlayan kalite yöntemidir.
VOLSOFT mühendislik ekibi ·
SPC (Statistical Process Control, İstatistiksel Proses Kontrolü), bir prosesten alınan ölçümleri zaman sırasıyla kontrol grafiklerine işleyerek prosesin kararlı çalışıp çalışmadığını izleyen kalite yöntemidir. Amacı, her prosesin doğal olarak sahip olduğu değişkenliği (genel nedenler) dışarıdan gelen bozulmalardan (özel nedenler) ayırmaktır. Böylece sorun, ölçü tolerans dışına çıkıp hatalı ürün oluşmadan fark edilir.
SPC ne işe yarar?
Son kontrol, hatalı ürünü üretildikten sonra yakalar. SPC ise prosesin gidişatına bakar: ortalama kayıyor mu, dağılım genişliyor mu? Takım aşınması, malzeme partisi değişimi, sıcaklık sapması gibi etkiler grafikte genellikle ürün hurdaya dönmeden önce görünür. Aynı zamanda, kararlı çalışan bir prosese gereksiz müdahaleyi de önler; her küçük sapmada ayar yapmak değişkenliği artırır.
Nasıl çalışır?
Kontrol grafikleri 1920’lerde Walter Shewhart tarafından geliştirilmiştir. Grafikte bir merkez çizgisi (ortalama) ve bunun ±3σ uzağında üst ve alt kontrol sınırları bulunur. Ölçüm tipine göre farklı grafikler kullanılır:
| Veri | Yaygın grafik |
|---|---|
| Alt gruplu ölçüm (ör. 5 parçada çap) | X̄-R veya X̄-S |
| Tekil ölçüm | I-MR |
| Hatalı oranı / hatalı adet | p / np |
| Kusur sayısı | c / u |
Sınırın dışına çıkan nokta en belirgin sinyaldir. Western Electric kuralları ise daha hafif ama sistematik kaymaları yakalar. En çok kullanılan dört kural:
- Bir nokta ±3σ dışında.
- Ardışık 3 noktadan 2’si aynı tarafta 2σ’nın dışında.
- Ardışık 5 noktadan 4’ü aynı tarafta 1σ’nın dışında.
- Ardışık 8 nokta merkez çizgisinin aynı tarafında.
SPC ve Cpk farkı
SPC ile Cpk sık karıştırılır. SPC, prosesin zaman içinde kararlı olup olmadığını sorar ve prosesin kendi verisinden hesaplanan kontrol sınırlarını kullanır. Cpk ise prosesin toleransa göre yeterli olup olmadığını sorar: Cpk = min(ÜSL − μ, μ − ASL) / 3σ; burada ÜSL ve ASL üst ve alt spesifikasyon limitleridir. Kısacası SPC prosesi kendi geçmişiyle, Cpk ise müşterinin beklentisiyle karşılaştırır. Kontrol dışı bir proseste Cpk değeri güvenilir değildir; önce kararlılık sağlanır, sonra yeterlilik hesaplanır.
Veri dijital olarak toplanırken nelere dikkat edilmeli?
- Ölçüm sistemi: Ölçü aletinin kendi değişkenliği yüksekse grafik prosesi değil cihazı gösterir. Ölçüm sistemi analizi (MSA) önceden yapılmalıdır.
- Alt grup mantığı: Alt gruptaki parçalar aynı koşullarda, kısa aralıkla üretilmiş olmalıdır. Farklı kalıp gözlerini veya makineleri tek alt grupta karıştırmak sinyalleri gizler.
- Bağlam verisi: Her ölçüm makine, kalıp, parti, operatör ve vardiya bilgisiyle saklanmalıdır; özel nedeni bulmayı bu bilgiler sağlar.
- Sınırların güncellenmesi: Kontrol sınırları kalıcı bir proses değişikliğinden sonra yeniden hesaplanmalı, her yeni veriyle sürekli kaydırılmamalıdır.
- Doğrudan veri: Ölçüm cihazından veya PLC’den otomatik alınan değer, elle yazılan kâğıt formdan hem daha hızlı hem daha az hatalıdır.
VOLSOFT, ölçüm ve proses verisini SPC’ye hazır biçimde Proxus üzerinde toplar.
