Sözlük · Kalite ve verimlilik
Poka-yoke nedir?
Poka-yoke, insan hatasının hatalı ürüne dönüşmesini fiziksel tasarım, fikstür veya sensörle engelleyen ya da anında fark ettiren hata önleme yöntemidir; Shigeo Shingo tarafından geliştirilmiştir.
VOLSOFT mühendislik ekibi ·
Poka-yoke, insan hatasının hatalı ürüne dönüşmesini önleyen veya hatayı yapıldığı anda fark ettiren basit tasarım ve kontrol düzenekleridir. Adı Japoncada “dikkatsizlik hatasını önleme” anlamına gelir. Yöntem Shigeo Shingo tarafından, Toyota Üretim Sistemi içinde sıfır hata hedefinin bir parçası olarak geliştirilmiştir.
Poka-yoke ne işe yarar?
İnsanlar dikkatli de olsa hata yapar: parçayı ters takar, bir vidayı unutur, yanlış etiketi basar. Son kontrolde yapılan muayene bu hataları ancak sonradan ve çoğu zaman eksik yakalar. Poka-yoke ise hatanın ya hiç yapılamamasını ya da yapıldığı istasyonda hemen fark edilmesini sağlar. Böylece hatalı parça bir sonraki adıma, oradan da müşteriye geçmez. Poka-yoke operatörü suçlamak için değil, onu hata yapması kolay bir sistemden korumak için tasarlanır. Shingo’nun yaklaşımında hata (error) ile kusur (defect) ayrılır: amaç, hatanın kusura dönüşmesini engellemektir.
Kontrol tipi ve uyarı tipi
Poka-yoke düzenekleri, hata algılandığında ne olacağına göre ikiye ayrılır:
| Kontrol tipi | Uyarı tipi | |
|---|---|---|
| Tepki | Prosesi durdurur veya işlemi imkânsız kılar | Işık, ses veya ekran mesajıyla bildirir |
| Örnek | Parça yanlış yerleştirilirse pres çalışmaz | Eksik vida sayısında ekrana uyarı düşer |
| Ne zaman | Hatanın sonucu ciddiyse | Etkisi sınırlıysa veya durdurmak pratik değilse |
Uyarı tipi düzenekler, uyarıyı dikkate alacak birinin olmasına bağlıdır. Bu yüzden kritik hatalarda kontrol tipi tercih edilir. Uyarı tipi bir düzenek kullanılıyorsa, uyarının kim tarafından ve ne kadar sürede kapatıldığı da takip edilmelidir; aksi hâlde sürekli çalan bir uyarı kısa sürede görmezden gelinir.
Algılama yöntemleri
Shingo, hatanın nasıl algılandığına göre üç yöntem tanımlamıştır:
- Temas yöntemi: Parçanın şekli, boyutu veya rengi fiziksel ya da sensörle kontrol edilir. Asimetrik pim ile parçanın yalnızca doğru yönde takılabilmesi tipik örnektir.
- Sabit değer yöntemi: Belirli sayıda işlemin yapılıp yapılmadığı sayılır. Örneğin dört vida sıkılmadan parça bırakılamaz.
- Hareket adımı yöntemi: İşlem adımlarının doğru sırayla yapılıp yapılmadığı kontrol edilir. Örneğin doğru kutudan parça alınmadan montaj adımı ilerlemez.
Poka-yoke nasıl uygulanır?
- Hata kayıtlarını Pareto analizi ile sıralayarak en sık veya en pahalı hatalardan başlayın.
- Hatanın hangi adımda, nasıl oluştuğunu sahada izleyin.
- Önce hatayı imkânsız kılacak tasarımı arayın; bu mümkün değilse algılama ve uyarıya geçin.
- Düzeneğin kendisini düzenli test edin. Çalışmayan bir sensör, poka-yokenin olmamasından daha tehlikelidir çünkü yanlış güven yaratır.
Dijital veri ne katar?
Bugün birçok poka-yoke düzeneği bir sensör ve PLC mantığı ile çalışır. Bu sinyaller kaydedildiğinde her tetiklenme bir veri noktası olur: hangi istasyonda, hangi vardiyada, hangi üründe hata yapılmaya çalışıldığı görülür. Sık tetiklenen bir poka-yoke, tasarımda veya talimatta kök bir sorun olduğunu gösterir. Kayıt ayrıca düzeneğin devre dışı bırakılıp bırakılmadığını (bypass) izlemeyi de sağlar. Uzun süre hiç tetiklenmeyen bir düzenek de incelenmelidir: hata gerçekten ortadan kalkmış olabilir, ama sensör arızalı ya da köprülenmiş de olabilir. Tetiklenme kayıtlarının ürün seri numarası veya parti bilgisiyle saklanması, müşteri şikâyeti durumunda izlenebilirlik sağlar.
VOLSOFT, sensör ve PLC sinyallerini izlenebilir biçimde Proxus üzerinde toplar.
