Reaktif enerji nedir?

Reaktif enerji, motor, trafo ve kondansatör gibi yüklerin manyetik veya elektrik alan oluşturmak için şebekeden çekip geri verdiği, faydalı iş yapmayan enerjidir. Birimi kVArh’dir ve faturada aktif enerjinin (kWh) yanında ayrı sayaçlarla ölçülür. Türkiye’de reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı EPDK’nın belirlediği sınırları aşarsa abone reaktif bedel öder.

Reaktif enerji ne işe yarar, neden sorun olur?

Motorların ve trafoların çalışması için manyetik alan gerekir; bu alanı kuran enerji reaktif enerjidir. Yani belirli bir miktar kaçınılmazdır. Sorun, bu enerjinin hatlarda ve trafolarda gereksiz akım taşımasıdır: kablo ve trafo kapasitesini işgal eder, kayıpları ve gerilim düşümünü artırır. Bu yüzden dağıtım şirketi belirli bir oranın üstünü bedel olarak faturalar.

Nasıl ölçülür?

Görünür güç (S), aktif güç (P) ve reaktif güç (Q) arasında S² = P² + Q² ilişkisi vardır. Güç faktörü cos φ = P ÷ S’dir. cos φ 1’e ne kadar yakınsa reaktif pay o kadar azdır. Faturada ise ani değer değil, dönem toplamı esas alınır: endüktif oran = endüktif kVArh ÷ aktif kWh, kapasitif oran = kapasitif kVArh ÷ aktif kWh.

EPDK’nın tarife uygulamalarına ilişkin usul ve esaslarının 13. maddesine göre sınırlar şöyledir:

Abone	Endüktif sınır	Kapasitif sınır
Kurulu güç 50 kVA ve üstü	%20	%15
Kurulu güç 50 kVA altı	%33	%20
Mesken, aydınlatma, tek fazlı, kurulu güç ≤ 15 kW	Uygulanmaz	Uygulanmaz

Mevzuat “aşan” ifadesini kullanır; tam sınırda olan oran bedele yol açmaz. %20 endüktif sınır, cos φ ≈ 0,981’e karşılık gelir.

Endüktif ve kapasitif reaktif farkı

	Endüktif reaktif	Kapasitif reaktif
Kaynağı	Motorlar, trafolar, bobinler, balastlar	Kondansatörler, uzun kablolar, bazı elektronik yükler
Akım-gerilim ilişkisi	Akım gerilimin gerisinde	Akım gerilimin önünde
Sık görülen neden	Eksik veya arızalı kompanzasyon	Fazla kompanzasyon, düşük yükte devrede kalan kondansatör
Çözüm yönü	Kondansatör kademesi eklemek veya onarmak	Kademe ayarı, sabit kondansatörleri gözden geçirmek, gerekirse şönt reaktör

Endüktif ceza sıklıkla yanmış bir kondansatör veya arızalı bir kontaktör yüzünden gelir. Kapasitif ceza ise çoğunlukla gece ve hafta sonu, yük düştüğünde ortaya çıkar.

Veri dijital olarak toplanırken nelere dikkat edilmeli?

• Dönem içi kümülatif oran: Sınır fatura dönemi toplamına uygulanır. Anlık cos φ yerine dönem başından beri biriken endüktif ve kapasitif oran izlenmelidir.
• Erken uyarı: Oran, dönem sonunda sınırı aşacak bir eğilime girdiğinde uyarı vermek, faturayı beklemekten çok daha ucuzdur.
• Kaynağa yakın ölçüm: Ana girişteki enerji analizörü toplam tabloyu verir; kompanzasyon panosu ve büyük yükler ayrıca izlendiğinde arızalı kademe daha hızlı bulunur.
• Analizör verisi: Enerji analizörlerinden kWh ve kVArh sayaçları genellikle Modbus ile okunur. Register ölçeklemesi ve sayaç taşması (rollover) doğru ele alınmalıdır.

VOLSOFT, enerji analizörü verisini Proxus üzerinde toplayıp reaktif oranı sürekli izlenir hâle getirir.