Sözlük · Enerji
Kompanzasyon nedir?
Kompanzasyon, endüktif yüklerin çektiği reaktif gücü tesis içinde kondansatörlerle karşılayarak şebekeden çekilen reaktif enerjiyi ve buna bağlı bedeli azaltma işlemidir.
VOLSOFT mühendislik ekibi ·
Kompanzasyon, motor, trafo ve balast gibi endüktif yüklerin ihtiyaç duyduğu reaktif gücün şebekeden değil, tesis içindeki kondansatörlerden karşılanmasıdır. Böylece cos φ yükselir, hatlardan geçen akım azalır ve reaktif enerji oranı EPDK sınırlarının altında tutulur. Sanayide en yaygın biçimi, reaktif güç rölesiyle kademeli devreye giren kondansatör panosudur.
Neden gerekir?
Endüktif reaktif enerjinin aktif enerjiye oranı, kurulu gücü 50 kVA ve üstü abonelerde %20’yi, 50 kVA altında %33’ü aşarsa reaktif bedel faturaya eklenir. Bedelin yanında daha az görünen kazançlar da vardır: trafo ve kablolar aynı aktif güç için daha az akım taşır, kayıplar ve gerilim düşümü azalır, mevcut trafoda yeni yük için yer açılır.
Kaç kVAr gerekir?
Ön boyutlandırma, fatura döneminin ortalamalarıyla yapılır:
- tan φ1 = endüktif kVArh ÷ aktif kWh (mevcut durum)
- tan φ2 = hedef cos φ’nin tanjantı (0,99 için ≈ 0,1425)
- P = aktif kWh ÷ çalışma saati
- Qc = P × (tan φ1 − tan φ2)
Örnek: Ayda 120.000 kWh aktif, 36.000 kVArh endüktif tüketen ve 500 saat çalışan bir tesiste ortalama güç 240 kW, tan φ1 0,30’dur. Cos φ 0,99 hedefi için Qc ≈ 240 × (0,30 − 0,1425) ≈ 37,8 kVAr ek kompanzasyon gerekir. Bu hesap, sitedeki reaktif enerji kontrolü aracı ile aynıdır.
Bu bir ön değerdir. Gerçek pano seçiminde yük profili, kademe sayısı ve büyüklüğü, harmonikler ve trafonun boşta çektiği reaktif güç de hesaba katılır.
Kompanzasyon türleri
| Tür | Nasıl çalışır | Uygun olduğu durum |
|---|---|---|
| Sabit (bireysel) | Kondansatör doğrudan yüke veya trafoya bağlıdır | Sürekli çalışan büyük motor, trafo boşta reaktifi |
| Otomatik (merkezi) | Reaktif röle, ihtiyaca göre kademeleri devreye alır | Değişken yüklü fabrikalar |
| Harmonik filtreli | Kondansatörle seri reaktör kullanılır | Sürücü ve doğrultucu yükünün yüksek olduğu tesisler |
| Statik (tristörlü) / aktif | Hızlı anahtarlama veya güç elektroniğiyle sürekli ayar | Kaynak makinesi, pres gibi hızlı değişen yükler |
Sık karıştırılanlar
Eksik ve aşırı kompanzasyon: Eksik kompanzasyon endüktif bedele, aşırı kompanzasyon kapasitif bedele yol açar. 50 kVA ve üstünde kapasitif sınır %15’tir; gece ve hafta sonu, yük düştüğünde kondansatörlerin devrede kalması bu sınırı kolayca aşar. Gerekirse şönt reaktör kullanılır.
Kompanzasyon ve enerji tasarrufu: Kompanzasyon aktif enerji tüketimini kayda değer biçimde düşürmez; reaktif bedeli ve hat kayıplarını azaltır. Aktif tüketimi düşürmek için verimli motor ve proses iyileştirmesi gerekir.
İzleme ve bakım verisi
- Dönem oranı: Fatura dönemi başından itibaren endüktif ve kapasitif oran ayrı ayrı izlenmeli, sınıra yaklaşan eğilimde uyarı verilmelidir.
- Kademe sağlığı: Kondansatör kapasitesi zamanla düşer. Kademe akımlarının periyodik ölçümü yanmış veya zayıflamış kademeyi ortaya çıkarır.
- Röle alarmları: Reaktif röledeki “kademe yetersiz” ve aşırı harmonik alarmları kaydedilmelidir.
- Veri yolu: Analizör ve röle verisi çoğunlukla Modbus üzerinden okunur ve SCADA ya da bir enerji izleme sistemine aktarılır.
VOLSOFT, kompanzasyon panosu ve ana giriş analizörlerinden gelen veriyi Proxus üzerinde birleştirerek arızalı kademenin fatura gelmeden fark edilmesini sağlar.
