CBAM nedir?

CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması), Avrupa Birliği’ne ithal edilen belirli ürünlerin üretiminde oluşan emisyonlar için karbon bedeli öngören bir AB düzenlemesidir. Amacı, AB içindeki üreticilerin ödediği karbon maliyeti ile ithal ürünler arasında eşitlik sağlamak ve üretimin karbon fiyatı düşük ülkelere kaymasını (karbon kaçağı) önlemektir. Yükümlülük AB’deki ithalatçıya aittir, ama gerekli veri üreticiden gelir.

CBAM neleri kapsar?

Başlangıç kapsamındaki sektörler şunlardır:

• Çimento
• Demir ve çelik
• Alüminyum
• Gübreler
• Elektrik
• Hidrojen

Kapsam, ürünlerin gümrük tarife kodlarıyla tanımlanır; yani bir ürünün kapsamda olup olmadığı sektör adından değil, tarife pozisyonundan anlaşılır. Bazı mamul ve yarı mamuller de bu kodlar nedeniyle kapsama girebilir. Bu nedenle ihracatçının ilk işi, AB’ye gönderdiği ürünlerin tarife kodlarını CBAM ekindeki listeyle karşılaştırmaktır. Kapsamın ileride başka sektörlere genişletilmesi AB gündeminde olduğundan, bugün kapsam dışında kalan üreticilerin de gelişmeleri izlemesi faydalıdır.

Takvim: geçiş dönemi ve kesin dönem

• Geçiş dönemi (1 Ekim 2023 – 31 Aralık 2025): İthalatçılar, ithal ettikleri ürünlerin gömülü emisyonlarını üç aylık raporlarla bildirmekle yükümlüydü. Bu dönemde finansal ödeme yoktu.
• Kesin dönem (1 Ocak 2026’dan itibaren): Yetkili beyan sahibi, gömülü emisyonlara karşılık gelen CBAM sertifikalarını satın almak ve teslim etmekle yükümlüdür. Sertifika fiyatı EU ETS emisyon izni fiyatına bağlıdır.

Kurallar zaman içinde değişmektedir. 2025’te kabul edilen sadeleştirme düzenlemesi, küçük miktarlı ithalatlar için bir eşik (de minimis) getirmiş ve bazı süreçleri değiştirmiştir. Ayrıntılı eşikler, tarihler ve hesaplama kuralları için AB’nin güncel mevzuat metnine bakılmalıdır.

CBAM ve EU ETS farkı

EU ETS (AB Emisyon Ticaret Sistemi), AB içindeki tesislerin emisyonları için izin alıp teslim ettiği bir piyasa sistemidir. CBAM ise aynı karbon maliyetini AB dışından gelen ürünlere sınırda uygular. İkisi birbirine bağlıdır: CBAM sertifika fiyatı ETS fiyatını izler ve AB içindeki ücretsiz tahsisatların kademeli olarak azaltılması CBAM’in devreye girmesiyle paralel planlanmıştır. Ayrıca menşe ülkede fiilen ödenmiş bir karbon fiyatı varsa, belirli koşullarla CBAM yükümlülüğünden düşülebilir.

Türk ihracatçılar için ne anlama gelir?

AB, Türkiye’nin en büyük ihracat pazarıdır ve demir-çelik, alüminyum ve çimento gibi kapsamdaki sektörlerde önemli ihracat hacmi vardır. Yükümlülük ithalatçıda olsa da, AB’deki müşteri tesis bazında doğrulanabilir emisyon verisi ister. Gerçek veri sunamayan üretici için varsayılan değerler kullanılabilir; bu değerler genellikle temkinli belirlendiğinden maliyeti artırabilir. Pratikte bu, ölçülebilir ve belgelenebilir emisyon verisinin rekabet unsuru hâline gelmesi demektir.

Dijital ölçüm ne katar?

Gömülü emisyon hesabı, doğrudan emisyonlar (yakıt yakma ve proses emisyonları) ile belirli ürünler için dolaylı emisyonlara, yani tüketilen elektriğe dayanır. Bu hesap için yakıt tüketimi, elektrik tüketimi, hammadde girdileri ve üretim miktarlarının ürün veya proses bazında ayrıştırılması gerekir. Sayaç, PLC ve SCADA verisinin zaman damgalı olarak bir historian’da saklanması, fatura bazlı yıllık tahminlerden çok daha savunulabilir bir veri seti sağlar ve doğrulama sürecini kolaylaştırır. Ölçüm noktalarının proses sınırlarına göre planlanması, yani hangi sayacın hangi üretim hattını veya ürün grubunu beslediğinin net olması, sonradan yapılacak dağıtım varsayımlarını azaltır.

VOLSOFT, enerji ve üretim verisini CBAM raporlamasına hazır biçimde Proxus üzerinde toplar.