MTBF ve MTTR nedir, nasıl hesaplanır? Formüller, örnek hesaplama ve OEE ile farkı

MTBF (Mean Time Between Failures), bir makinenin iki arıza arasında ortalama ne kadar süre çalıştığını; MTTR (Mean Time To Repair) ise arızalandığında ortalama ne kadar sürede onarılıp yeniden çalışır hale geldiğini gösterir. MTBF = toplam çalışma süresi / arıza sayısı, MTTR = toplam onarım süresi / onarım sayısı formülüyle hesaplanır. MTBF makinenin güvenilirliği, MTTR ise arızanın giderilme süresi hakkında bilgi verir.

Bu rehberde MTBF ve MTTR’nin ne anlama geldiğini, nasıl hesaplandığını, MTTF’den farklarını, örnek hesaplamayı, makine kullanılabilirliğini ve OEE ile ilişkilerini anlatıyoruz. Son bölümde Excel’de nasıl tutulacağını ve sahada en sık gördüğümüz hesaplama hatalarını anlatıyoruz.

MTBF ve MTTR açılımı

Kısaltma	Açılımı	Türkçesi	Ne ölçer
MTBF	Mean Time Between Failures	Arızalar arası ortalama süre	Ne kadar sık arıza olduğunu
MTTR	Mean Time To Repair	Ortalama onarım süresi	Arızanın ne kadar sürede giderildiğini
MTTF	Mean Time To Failure	Arızaya kadar geçen ortalama süre	Onarılmayan parçanın ömrünü

MTTR’deki “R” bazı kaynaklarda Repair (onarım), bazılarında Restore ya da Recover (yeniden çalışır hale getirme) olarak geçer. Bu ayrım hesaplamayı etkiler: yalnızca onarım için harcanan süreyi mi, yoksa makinenin yeniden üretime alınmasına kadar geçen toplam süreyi mi hesaplayacağınızı belirler. Bu konuya hatalar bölümünde döneceğiz.

MTBF nasıl hesaplanır?

MTBF = Toplam çalışma süresi / Arıza sayısı

Toplam çalışma süresi, makinenin incelenen dönemde gerçekten çalıştığı süredir. Arıza nedeniyle duran süre bu toplamın içine girmez. Arıza sayısı ise aynı dönemde makineyi durduran arızaların sayısıdır.

MTBF yükseldikçe makinenin arızalar arasında ortalama çalışma süresi uzar. MTBF’nin düşmesi; aşınan bir parçanın, yanlış ayarın, bakım planındaki bir boşluğun ya da çalışma koşullarındaki bir değişikliğin işareti olabilir.

MTTR nasıl hesaplanır?

MTTR = Toplam onarım süresi / Onarım sayısı

Onarım süresi, arızanın başladığı andan makinenin yeniden üretime hazır olduğu ana kadar geçen süredir. Bu süre birkaç aşamadan oluşur:

1. Arızanın fark edilmesi ve bakım ekibine bildirilmesi,
2. Bakım personelinin makineye ulaşması,
3. Arızanın teşhisi,
4. Yedek parçanın bulunması ya da beklenmesi,
5. Onarımın kendisi,
6. Testlerin yapılması ve makinenin yeniden üretime alınması.

MTTR’yi düşürmenin yolu çoğu zaman beşinci adımda değil, ilk dört adımdadır. Arızanın geç bildirilmesi, bakım personelinin sorunu ancak makine başında inceleyebilmesi veya gerekli yedek parçanın stokta bulunmaması, onarım işleminin kendisinden daha fazla zaman alabilir. Bu nedenle MTTR’yi oluşturan süreleri ayrı ayrı kaydetmek, gecikmenin hangi aşamada yaşandığını görmeyi sağlar.

MTTF nedir, MTBF’den farkı ne?

MTBF ve MTTR onarılabilen ekipman içindir: makine arızalanır, onarılır, yeniden çalışır. Rulman, sensör, sigorta ya da kayış gibi onarılmayıp değiştirilen parçalar için ise MTTF kullanılır:

MTTF = Parçaların toplam çalışma süresi / Arızalanan parça sayısı

Örneğin aynı tipte dört sensör sırasıyla 8.000, 10.000, 12.000 ve 14.000 saat çalıştıktan sonra arızalanmışsa MTTF = (8.000 + 10.000 + 12.000 + 14.000) / 4 = 44.000 / 4 = 11.000 saat olarak hesaplanır. Bu değer, yedek parça stoğu ve planlı değişim aralığı için bir başlangıç noktasıdır.

Örnek MTBF ve MTTR hesaplama

Aşağıdaki rakamlar hesabı göstermek için seçilmiş varsayımsal değerlerdir.

Bir pres hattı bir ay boyunca 600 saat üretim için planlanmış olsun. Bu ay içinde makine 5 kez arızalanmış ve arızaların onarımı sırasıyla 1,5 saat, 3 saat, 2 saat, 1 saat ve 2,5 saat sürmüş olsun.

1. Toplam onarım süresi: 1,5 + 3 + 2 + 1 + 2,5 = 10 saat

2. Toplam çalışma süresi: 600 − 10 = 590 saat (bu örnekte arıza dışında duruş olmadığını varsayıyoruz)

3. MTBF: 590 / 5 = 118 saat

4. MTTR: 10 / 5 = 2 saat

Buna göre makine, arızalar arasında ortalama 118 saat çalışıyor ve her arızanın giderilmesi ortalama 2 saat sürüyor.

MTBF ve MTTR ile kullanılabilirlik hesabı

İki göstergeyi birleştiren formül, ekipmanın arızalar açısından kullanılabilirliğini (literatürde “inherent availability”) verir:

Kullanılabilirlik = MTBF / (MTBF + MTTR)

Örneğimizde: 118 / (118 + 2) = 118 / 120 = %98,3

Hesabı kontrol edelim: planlanan 600 saatin 590 saatinde makine çalışmış. 590 / 600 = %98,3 sonucuyla aynı değere ulaşıyoruz. Formül, makinenin kullanılabilirliğini etkileyen iki unsuru birlikte değerlendirir: arızalar arasındaki ortalama süre (MTBF) ve ortalama onarım süresi (MTTR). Aynı kullanılabilirliğe sık ama kısa arızalarla da, seyrek ama uzun arızalarla da ulaşılabilir; iyileştirme yolu ise ikisinde tamamen farklıdır.

MTBF, MTTR ve OEE arasındaki ilişki

OEE de bir kullanılabilirlik oranı içerir, ama iki kullanılabilirlik aynı şey değildir:

	MTBF/MTTR’den kullanılabilirlik	OEE kullanılabilirliği
Hangi duruşlar sayılır	Yalnızca arızalar	Planlanan süre içindeki tüm duruşlar: arıza, ayar, kalıp değişimi, malzeme bekleme, operatör yokluğu
Kimin göstergesi	Bakım	Üretim
Sorduğu soru	Makine ne kadar güvenilir?	Planlanan sürenin ne kadarında üretim yapıldı?

Örneğimize dönelim. Aynı ay içinde arızalara ek olarak 20 saat kalıp değişimi ve ayar, 8 saat de malzeme bekleme duruşu olsun. OEE’nin kullanılabilirliği:

(600 − 10 − 20 − 8) / 600 = 562 / 600 = %93,7

Bakım açısından hesaplanan kullanılabilirlik %98,3, üretim açısından hesaplanan kullanılabilirlik ise %93,7’dir. Her iki sonuç da kendi hesaplama kapsamına göre doğrudur; ancak farklı duruş türlerini dikkate alır. Bu yüzden bir makine duruş takibi sisteminde duruşların nedenlerine göre ayrılması önemlidir: arızalar MTBF ve MTTR’ye, tüm duruşlar OEE’ye gider. Duruşlar tek bir “duruş” kalemi altında toplanırsa iki gösterge de hesaplanamaz.

MTBF ve MTTR hesaplamasında sık yapılan hatalar

1. “Arıza” tanımının belirsiz olması. Kalıp değişimi, malzeme bekleme ya da planlı bakım arıza sayılırsa MTBF olduğundan çok düşük çıkar. Hangi duruşların arıza sayılacağı (örneğin “bakım ekibinin müdahalesini gerektiren plansız duruş”) yazılı olarak tanımlanmalıdır.

2. Kısa süreli arızaların kaydedilmemesi. Operatörün kendisinin birkaç dakikada giderdiği takılmalar çoğu zaman hiç kaydedilmez. Bu da MTBF’yi olduğundan iyi gösterir. Hangi süreden kısa duruşların ayrı izleneceği önceden kararlaştırılmalıdır.

3. MTTR’nin başlangıç ve bitişinin net olmaması. Bir fabrikada MTTR bakımcının makineye geldiği andan, diğerinde arızanın başladığı andan ölçülüyorsa iki rakam karşılaştırılamaz. Önerimiz, MTTR’yi arızanın başlangıcından makinenin üretime döndüğü ana kadar ölçmek ve içindeki bekleme sürelerini ayrıca kaydetmektir.

4. Yetersiz arıza kaydıyla değerlendirme yapmak. Bir ayda iki arıza olan bir makinede MTBF, tek bir arızanın eklenmesi ya da çıkarılmasıyla yarıya inebilir ya da iki katına çıkabilir. Az arızalı ekipmanda daha uzun bir dönem (çeyrek ya da yıl) kullanmak daha anlamlıdır.

5. Takvim süresini çalışma süresi sanmak. Haftada beş gün, iki vardiya çalışan bir makinede ayın tamamını (720 saat) çalışma süresi saymak MTBF’yi şişirir. Çalışma süresi planlanan üretim süresinden çıkarılarak bulunmalıdır.

6. Tüm hattı tek makine gibi hesaplamak. Hat düzeyindeki MTBF yönetim için bir özet olabilir, ama iyileştirme için hangi makinenin, hatta hangi alt sistemin (hidrolik, elektrik, mekanik) arızalandığını görmek gerekir.

Excel’de MTBF ve MTTR nasıl tutulur?

Küçük bir başlangıç için her arızayı bir satıra yazan bir tablo yeterlidir:

Sütun	Örnek
Tarih	14.10.2026
Makine	Pres-03
Arıza başlangıcı	10:20
Bakıma bildirim	10:25
Müdahale başlangıcı	10:40
Üretime dönüş	12:05
Arıza grubu	Hidrolik
Açıklama / yapılan iş	Basınç valfi değiştirildi

Bu satırlardan:

• Onarım süresi (saat) = (Üretime dönüş − Arıza başlangıcı) × 24
• Arıza sayısı = makine ve döneme göre EĞERSAY / ÇOKEĞERSAY
• Toplam onarım süresi = makine ve döneme göre ÇOKETOPLA
• MTTR = Toplam onarım süresi / Arıza sayısı
• MTBF = (Planlanan üretim süresi − Toplam onarım süresi) / Arıza sayısı

Excel ile hesaplama yapılabilir; ancak sonuçların doğruluğu, arızanın başlangıç ve bitiş saatlerinin doğru kaydedilmesine bağlıdır. Saatler genellikle sonradan, yuvarlanarak girilir; kısa arızalar ise hiç girilmez. Makinenin çalışma ve duruş sinyali PLC’den otomatik alındığında başlangıç ve bitiş saniyesiyle kaydedilir, operatör ya da bakımcı yalnızca nedeni seçer. MTBF ve MTTR raporları bu kayıtlar üzerinden otomatik olarak oluşturulur.

MTBF ve MTTR nasıl iyileştirilir?

• MTTR için: arızanın otomatik bildirilmesi, sık arızalar için yazılı teşhis adımları, kritik yedek parçaların stokta tutulması, bakımcının arıza geçmişini makinenin başında görebilmesi.
• MTBF için: tekrarlayan arızaların kök nedenlerinin analiz edilmesi, planlı bakım aralıklarının arıza kayıtlarına göre düzenlenmesi ve arızanın erken belirtilerini (titreşim, sıcaklık, akım, çevrim süresindeki kayma) takip eden kestirimci bakım uygulamaları.

Her iki durumda da ilk adım aynıdır: arıza kayıtlarının doğru ve eksiksiz olması.

Sahadan: MTBF ve MTTR’de sık gördüklerimiz

• Kısa arızalar kayıtlara girmez. Elle tutulan arıza defterlerinde birkaç dakikalık müdahaleler çoğu zaman yazılmaz. Duruşlar makineden otomatik yakalandığında arıza sayısı artar, MTBF düşer ve MTTR kısalır; rakamlar kötüleşmiş gibi görünse de aslında ilk kez gerçeği gösterir.
• “Arıza” tanımı baştan yazılmalı. Kalıp değişimi, malzeme bekleme ya da operatör molası arıza sayılırsa MTBF anlamını yitirir. Duruş nedeni listesinde arıza kategorilerini planlı duruşlardan ve üretim kaynaklı beklemelerden ayırıyoruz.
• MTTR’yi parçalarına ayırmak işe yarar. Bildirim, müdahale, teşhis, yedek parça ve onarım sürelerini ayrı tutmak, gecikmenin bakım işçiliğinde mi yoksa organizasyonda mı olduğunu gösterir.
• Bakım ve üretim aynı veriye bakmalı. Kullanılabilirlik bakımın gözünde MTBF ve MTTR’den, üretimin gözünde OEE’den hesaplanır. İki rakamın aynı duruş kayıtlarından üretilmesi, toplantıda rakam tartışmasını ortadan kaldırır.

Sonuç

MTBF makinenin ne sıklıkla arızalandığını, MTTR arızanın ne kadar sürede giderildiğini gösterir; ikisi birlikte arıza kaynaklı kullanılabilirliği verir. OEE’deki kullanılabilirlikten farklı olarak yalnızca arızaları sayarlar; bu yüzden bakımın performansını üretimin diğer kayıplarından ayırarak görmeyi sağlarlar. Hesaplamanın güvenilirliği yalnızca formüle değil, hangi duruşların arıza kabul edildiğine, onarım süresinin nasıl ölçüldüğüne ve kısa süreli arızaların kaydedilmesine bağlıdır.

Konuyla ilgili diğer rehberlerimiz: Kestirimci bakım nedir, Üretim takip sistemi nedir, MES nedir.

Arıza ve duruş verisini makineden otomatik toplayan bir sistemle MTBF, MTTR ve OEE aynı kayıtlardan hesaplanabilir. Bunu tesisinizde nasıl kurabileceğinizi MES ve OEE kurulumu sayfamızda anlatıyoruz; isterseniz bir mühendisimizle görüşebilirsiniz.